აზრები დაფრინავენ, მხოლოდ ხმის რეგულატორი გვისმენს
ვინც დღეს AI-თან მუშაობს, საკმაოდ სწრაფად აწყდება ხმის ამოცნობას. საუბრისას შეიძლება აზრის ისე მკაფიოდ ჩამოყალიბება ვერ შეძლო, როგორც წერისას, სამაგიეროდ კი ეს წარმოუდგენლად სწრაფია. აზრები დაფრინავენ, კარნახი უბრალოდ მიჰყვება მათ, ხოლო ის, რაც ახლახან თქვი, უკვე მომდევნო წინადადებაში შეგიძლია შეასწორო. წარმოიქმნება ნაკადი, რომელსაც კლავიატურაზე წერა ასეთი სიჩქარით თითქმის ვერასოდეს მისწვდება.
და მაინც — და ეს ჩემთვის არსებითია — საუბარი აზროვნების სხვა ფორმაა, ვიდრე წერა.
წერა ხომ ისევ და ისევ საკუთარი თავის გადახედვაცაა. წინადადებას ვამთავრებ, კიდევ ერთხელ ვკითხულობ, გრამატიკას ვამოწმებ, აზრებს ვალაგებ, რაღაცას ვცვლი და ამ პროცესში შესაძლოა ისიც შეიცვალოს, რისი თქმაც თავდაპირველად მინდოდა. დაწერილი სიტყვა ჩემ წინ დევს; შემიძლია შევხედო, დავფიქრდე, უარვყო ან მისგან სხვა აზრი განვავითარო. სწორედ ნასროლი სიტყვის კიდევ ერთხელ დანახვა აქცევს წერას აზროვნების დამოუკიდებელ ფორმად.
საუბარი კი უფრო ემოციური, უშუალო და ხმამაღალია და ასეთ გადახედვას თითქმის არ იცნობს — საუკეთესო შემთხვევაში მხოლოდ გამეორებას ან მოგვიანებით დამატებულ აზრს. საუბრისას, რა თქმა უნდა, შეგვიძლია ნათქვამი დავაზუსტოთ, მაგრამ უკვე წარმოთქმულს უბრალოდ ვეღარ წავშლით: ის ნათქვამია.
თუ ახლა ამ ორი ფორმის შერევას დავიწყებთ — ვილაპარაკებთ და მანქანა ჩვენი ნათქვამიდან ტექსტს შექმნის — სიჩქარეს მოვიგებთ, მაგრამ შესაძლოა ამ თვითგადახედვის ნაწილი დავკარგოთ. და ეს შეიძლება ისეთი ცვლილება იყოს, რომლის მნიშვნელობაც ჯერ სათანადოდ საერთოდ არ გვესმის.
არც ერთი წერილი არ გაშავდება. მას კეთილგანწყობილს გახდიან.
მაშასადამე, კვლავ უფრო მეტს ვილაპარაკებთ, მაგრამ არა ერთმანეთთან. მანქანას დაველაპარაკებით. მანქანა ჩვენს სიტყვებს დააკოდირებს, თავის ნეირონულ ქსელებში დაამუშავებს, იმგვარ ფორმაში შეინახავს, რომლის წაკითხვა და გაგება თავად არ შეგვიძლია, და შესაძლოა სხვა ენაზე სხვას წაუკითხოს.
ეს უკვე ჩვენი თავდაპირველი სიტყვები აღარ იქნება.
მათ შეკვეცენ, გაასწორებენ, მისაღებ სტანდარტთან შეურევენ, თავაზიანად ჩამოაყალიბებენ, შესაბამისობის წესებს მოარგებენ, ძალადობისგან თავისუფალ ენად აქცევენ, ცუდ სიტყვებსა და ზედმეტ მღელვარებას მოაშორებენ. გაანორმირებენ იმის მიხედვით, თუ როგორ არის დღეს მიღებული კომუნიკაცია.
რა თქმა უნდა, მანქანას ცენზურა აუცილებად არ სჭირდება. მაგრამ ის შესაბამისობის მანქანაა, ხოლო შესაბამისობა მოლიპული ძაბრია, რომელშიც ჩაცურდები.
მომავალი ახალი ენა — ყოველ შემთხვევაში ის, რომელსაც მანქანასთან ურთიერთობისას გამოვიყენებთ — ასევე მანქანის მიერ იქნება დომინირებული. რადგან იმას, რისი გადაცემაც მანქანას არ სურს ან არ შეუძლია, ის ან საერთოდ არ დაამუშავებს, ან თავისი წესების შესაბამის ფორმად შეცვლის. და ჩვენ აქედან ყოველგვარი აშკარა იძულების გარეშე ვისწავლით. ვისწავლით ისე ლაპარაკს, რომ მანქანამ გაგვიგოს და ჩვენი სასურველი შედეგი შექმნას.
თუ დღეს უზრდელი ელფოსტის დაწერა მინდა, რადგან ვინმეს შეურაცხყოფა მსურს, გაბრაზებული ვარ ან უბრალოდ ჩემი გულისწყრომის გამოხატვა მინდა, მანქანა შეიძლება მისგან სამართლებრივად გამართული, თავაზიანი, საქმიანი და მაინც მტკიცე წერილი შექმნას. ის ჩემს ემოციებს დაალაგებს, შესაძლოა სამართლებრივ არგუმენტებს დაამატებს, ენას შეარბილებს და ყველაფერს კეთილგანწყობილი სახით გაგზავნის.
მხოლოდ ისაა, რომ შესაძლოა მანქანამ არ გააკეთოს ის, რაც სინამდვილეში მინდოდა.
ის ჩემს ემოციურ ნებას გატეხს. ის განმმუხტავს.
და შესაძლოა ამას სიხარულითაც შევხვდეთ. ვის უნდა უხეში წერილების მიღება? ვის უნდა კონფლიქტი, როცა ყველაფერი შეიძლება კეთილგანწყობილად და ამავე დროს მტკიცედ მოგვარდეს?
მაგრამ ამით გარკვეული პირვანდელი ფორმით სხვასთან უშუალო კონტაქტიც იკარგება. ჯაჭვი გაწყვეტილია. წერილი ცენზურას გადის — არა გაშავებით, არამედ გადაფორმულირებით, კეთილგანწყობილად ქცევით, შემოკლებით, ახსნით. ის, რაც ადრესატამდე აღწევს, უკვე აუცილებელი აღარ არის, რომ ზუსტად ის იყოს, რაც გამომგზავნმა თქვა.
ეს რაღაც სხვა იქნება.
თუ კლავიატურა კვდება, წერილიც კვდება!
უფროსი თაობა, რომელსაც მეც მივაკუთვნებ თავს, ჯერ კიდევ მიდრეკილია ნაკარნახევი ტექსტის დანახვისკენ. ეკრანზე ვკითხულობთ, კიდევ ერთხელ ვამოწმებთ, აქა-იქ რაღაცას ვასწორებთ და შემდეგ ვაგზავნით.
თუმცა ვფიქრობ, რომ მომდევნო თაობა — ის ახალგაზრდები, რომლებიც დღეს იზრდებიან — ამას სულ უფრო ნაკლებად გააკეთებს. რატომაც უნდა გააკეთონ? თუ შემიძლია მანქანას დაველაპარაკო, თუ ის ჩემს აზრებს გამოსადეგ შეტყობინებად გადააქცევს და სხვა მანქანის პასუხს კვლავ ხმამაღლა წამიკითხავს, რატომ უნდა შევიწუხო თავი დაწერილი ტექსტით?
კლავიატურა მომაკვდავი პროფესიული სამყაროს სამუშაო იარაღად იქცევა — შესაძლოა კვლავ დასჭირდეს ორმოცდაათს გადაცილებულ ოფისის თანამშრომელს, ბუღალტერს, რომელიც რიცხვების სვეტებს კრეფს, მიუხედავად იმისა, რომ ეს საქმიანობაც ისედაც გაქრობისკენ მიდის, ან რამდენიმე ადამიანს, რომელსაც ჩვევის გამო ჯერ კიდევ სურს წერა.
რა თქმა უნდა, შეიძლება შეგვეპასუხონ, რომ ხმის ამოცნობის წყალობით გაცილებით მეტი დაიწერება, ვიდრე ოდესმე, და ადამიანები, რომლებიც ადრე ერთ წინადადებასაც ძლივს აყალიბებდნენ, ახლა უცებ მთელ წიგნებს უკარნახებენ.
მაგრამ არა. მათ ამის უბრალოდ გაკეთება არ შეუძლიათ. შესაძლოა სწორედ ის უნარები აკლდეთ, რომლებიც ამისთვის არის საჭირო. ვინც კითხვა არ ისწავლა, ვინც ვერ მისდევს უფრო გრძელ აზრს წერილობით, ვერ იგებს ტექსტს და ამ პროცესში საკუთარი თავის გასწორება არ შეუძლია, მწერალი მხოლოდ იმიტომ ვერ გახდება, რომ მანქანა კლავიატურაზე კრეფას ჩამოართმევს. იმისთვის, რომ წერა შეძლო, კითხვა უნდა შეგეძლოს. ეს მხოლოდ ტექნიკური შეყვანის საკითხი არ არის.
რაც ალბათ დარჩება, იქნება ერთმანეთისთვის გაგზავნილი ხმოვანი შეტყობინებები — ყოველდღიური კომუნიკაციის უკიდურესად შემოკლებული ფორმა. სააბაზანოში ერთად წამოხვალ? შაბათ-კვირას შევხვდებით? მოკლე შეტყობინებები, უშუალო საჭიროებები, შესაძლოა სულ უფრო ინფანტილური ენა.
მაგრამ ოდესღაც ამ ორს შორის რაღაცაც არსებობდა.
არსებობდა წერილობითი ადამიანთაშორისი ენა, რომელიც გასული ათწლეულების განმავლობაში ისედაც მნიშვნელოვნად დაკნინდა, როცა ადამიანებმა დიდი და პატარა ასოებით სწორად წერა შეწყვიტეს, ელფოსტებში ტექსტის როგორღაც აკრეფა დაიწყეს და სულ უფრო ნაკლებად ადარდებდათ, სინამდვილეში როგორ იგება წინადადება. ახლა კი შესაძლოა იმ წერტილს მივაღწიეთ, სადაც ეს ნარჩენებიც ქრება.
თუ კლავიატურა კვდება, კვდება თუ არა წერილიც; წერილთან ერთად კვდება თუ არა დამწერლობა; და დამწერლობასთან ერთად კვდება თუ არა ენის ნაწილიც?
ალბათ კი.
და ალბათ სულ უფრო ნაკლები რამ დაიბეჭდება, რადგან თუ მანქანას ისედაც ყველაფრის ხმამაღლა წაკითხვა შეუძლია, რატომ უნდა წავიკითხო თავად? არაუგვიანეს ერთი თაობისა, წიგნი შეიძლება რელიკვიად იქცეს, ისევე როგორც შელაკის ფირფიტა, რომელსაც რამდენიმე მოყვარული ჯერ კიდევ ინახავს და ხანდახან უკრავს.
სახლში ბიბლიოთეკა შესაძლოა მაშინ გახდეს რაღაც, რასაც ცალკეული ბატონები ლამაზი ღვინის მაცივარივით დაიდგამენ. ფლობენ, სიამოვნებით აჩვენებენ სხვებს, მისი შეხედვით ტკბებიან, მაგრამ მისი ნამდვილი გამოყენება უკვე დიდი ხანია სხვაგვარია.
ეს იქნებოდა ერთი ბურჟუაზიული ციკლის დასასრული, რომელშიც კითხვა და წერა, წიგნების ფლობა და წერილობით საკუთარი აზრის გამოხატვის უნარი ჩვენი საზოგადოებრივი თვითაღქმის მნიშვნელოვან ნაწილსაც წარმოადგენდა.
რასაც მანქანა არ კითხულობს, იკარგება
რას ნიშნავს ეს ჩვენი ცოდნის შენახვისთვის?
ვფიქრობ, ეს შესაძლოა მთელი ამ განვითარების ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია. რადგან უკვე დღეს ვხედავთ, რომ ჩვენი ცოდნის შენახვა — ან, უფრო სწორად, მისი პრაქტიკული გამოყენება — სულ უფრო მეტად მანქანაში გადადის.
წიგნს ასკანერებენ, მის შინაარსს იღებენ და ამუშავებენ; მას უბრალოდ ციფრულად კი არ გარდაქმნიან, არამედ, გარკვეული გაგებით, ნეირონულ ქსელში აქცევენ. ის აუცილებელი არ არის, რომ ორიგინალის სახით გაქრეს: წიგნები შეიძლება კვლავ ბიბლიოთეკებში იდგეს, მათი ციფრული ასლები კი სადღაც სერვერებზე ინახებოდეს.
მაგრამ ის ყოველდღიური გამოყენებიდან სულ უფრო მეტად ქრება.
როცა რაიმეს ცოდნა მოგვინდება, წიგნს აღარ გადავშლით, არამედ მანქანას ვკითხავთ. მანქანა კი მოგვცემს იმას, რაც ამ წიგნიდან და ათასობით სხვა წყაროდან დაამუშავა, ერთმანეთში აურია და მნიშვნელოვნად მიიჩნია.
ორიგინალი შესაძლოა დარჩეს. მაგრამ ვინ წაიკითხავს მას?
და ამით დანაკარგის სრულიად სხვა ფორმა წარმოიქმნება. ის, რასაც მანქანა არ აიღებს, არ დაამუშავებს ან არსებითად არ მიიჩნევს, შესაძლოა ჩვენი ცოდნის პრაქტიკული გადაცემიდან დაიკარგოს — არა იმიტომ, რომ ფიზიკურად განადგურდა, არამედ იმიტომ, რომ იმ ცოდნაში, რომელსაც მომავალში რეალურად გამოვიყენებთ, უბრალოდ აღარ გამოჩნდება.
ის, რაც სტრიქონებს შორის შეიძლება არსებობდეს; ის ნახევარტონები, წინააღმდეგობები, მინიშნებები და ავტორის პირადი თავისებურებები, რომელთა წაკითხვაც მანქანას შესაძლოა ჯერ არ შეეძლოს, რადგან ის ჯერ არ არის ის აბსოლუტური ვერსია, რომელზეც ვოცნებობთ — ან იმიტომ, რომ ეს უბრალოდ გათვალისწინებული არ არის, მიუხედავად იმისა, რომ შესაძლოა შეეძლოს.
ამრიგად, იქნება ციფრულ გარდაქმნასთან დაკავშირებული დანაკარგები — ან, უფრო ზუსტად, ჩვენი ცოდნის მანქანური დამუშავებით გამოწვეული დანაკარგები. და ეს დანაკარგები შესაძლოა ვეღარც შევამჩნიოთ, რადგან შედარებისთვის ორიგინალს აღარავინ მიმართავს.
ალბათ გაურკვეველია, რა შეგვიძლია ამის წინააღმდეგ გავაკეთოთ. მეტისმეტად ძლიერია ნაკადი, რომელიც ახლა ჩვენკენ მოდის, და მეტისმეტად დიდია გონებრივი სიზარმაცის ცდუნებაც: აღარ დავკავდეთ კითხვითა და დაწერილი სიტყვით, როცა ყველაფრის ხმამაღლა წაკითხვა შეიძლება, როცა ერთი შეკითხვა და ცოტა ლაქლაქიც საკმარისია.
და ბოლოს ეს კიდევ ერთ შეკითხვას მიჩენს.
იარსებებს კი ასეთ სამყაროში საერთოდ ნამდვილი ცოდნა — უნიკალური ცოდნა, რომელსაც ადამიანი თავად ქმნის, წერილობით აყალიბებს, ამუშავებს და ბოლოს სხვა ადამიანებისთვის ხელმისაწვდომს ხდის? და თუ ეს კვლავ შესაძლებელი იქნება, ექნება კი აზრი ამ ძალისხმევის გაწევას, როცა მანქანა შედეგს მაინც ისევ დაშლის, დაამუშავებს და ყველაფერ დანარჩენთან აურევს?
შესაძლოა ცოდნის შექმნისა და ხელმისაწვდომად ქცევის უნარიც კვლავ კაპიტალის მქონეთა ხელში გადავიდეს — მათთან, ვისაც მეტი ტოკენის, მეტი გამოთვლითი სიმძლავრისა და უკეთესი მანქანების შეძენა შეუძლია. მაგრამ ეს ცალკე საკითხია, რომელიც სხვა დროს უნდა განვიხილოთ.
ამ მომენტისთვის მრჩება წარმოდგენა, რომ შევდივართ ეპოქაში, რომელშიც წარმოუდგენლად ბევრს ვილაპარაკებთ და წარმოუდგენლად ბევრ ინფორმაციას შევქმნით, მაგრამ ამავე დროს შეიძლება დავკარგოთ ის, რაც საუკუნეების განმავლობაში ჩვენი კულტურის არსებითი ნაწილი იყო: უნარი, თავად ჩამოვაყალიბოთ აზრი წერილობით, კიდევ ერთხელ შევხედოთ ჩვენს მიერ ნასროლ სიტყვას, ვიმუშაოთ მასზე და საბოლოოდ უცვლელად გადავცეთ სხვა ადამიანს.
კვლავ ვილაპარაკებთ. მაგრამ შესაძლოა სულ უფრო იშვიათად — ერთმანეთთან.